tekst Cédric Raskin | Parlevink
In Amadou brengt theatermaker Aminata Demba van Laika de rijke verteltraditie van West-Afrika samen met westers theater. Het resultaat is een hartverwarmende muzikale voorstelling vol verbeelding, humor en interactie. Maar ook een liefdevolle herinnering aan iets wat stilaan verdwijnt: samenkomen om verhalen te delen en te luisteren naar elkaar.
Waarover gaat de voorstelling precies?
Amadou is een West-Afrikaans sprookje over een negenjarig meisje. Ze zit vol grote levensvragen maar niemand lijkt tijd te hebben om die te beantwoorden. In haar existentiële crisis plooit ze zich terug en komt ze terecht in een soort droomwereld. Daar ontmoet ze dieren en bijzondere figuren die haar op weg helpen. Zo leert ze niet alleen de wereld beter begrijpen. Ze wordt ook geconfronteerd met zichzelf.
Aan de basis liggen West-Afrikaanse sprookjes. Wat maakt die bijzonder?
Die verhalen hebben traditioneel een belangrijke rol in de opvoeding in West-Afrikaanse landen. De sprookjes worden gebruikt om levenslessen door te geven over bijvoorbeeld verantwoordelijkheid, samenleven en respect. Er zitten pratende dieren in, grappige situaties, onverwachte wendingen. Maar onder die laag zit ook een diepere betekenis. De verhalen nodigen je uit om na te denken over jezelf en je plaats in de wereld.
Wie is Amadou uit de titel?
Het meisje krijgt in haar droom een opdracht: ze moet op zoek gaan naar Amadou. Die figuur verwijst naar Amadou Hampâté Bâ, een Malinese schrijver die mij inspireerde voor deze voorstelling. Hij besefte dat veel mondeling overgeleverde sprookjes van de Peul, een etnische groep in West-Afrika, dreigden te verdwijnen. Daarom schreef hij ze op, voordat iedereen ze vergeet.
In Europa geven we oude sprookjes door via boeken.
En gelukkig maar: daardoor bestaan ze vandaag nog altijd. Maar veel West-Afrikaanse verhalen leven uitsluitend voort doordat mensen ze mondeling aan elkaar doorvertellen. Hampâté Bâ zag dat de wereld snel veranderde. Door kolonisatie, globalisering en veranderende levensomstandigheden dreigden veel van die oeroude verhalen verloren te gaan. Daarom maakte hij er zijn levenswerk van om ze te verzamelen en neer te schrijven.
Je dook in Amadou Hampâté Bâ’s werk. Wat onderzocht je precies?
Ik was niet alleen geïnteresseerd in de verhalen, maar ook in de verhaalpatronen en verteltechnieken. Ik wilde ook weten hoe die verteltradities vandaag nog leven, in landen als Mali, Senegal en Ivoorkust. Daarom ben ik er gaan praten met kunstenaars, theatermakers en mensen die met die tradities zijn opgegroeid. Welke plaats nemen die verhalen vandaag in het dagelijkse leven in? Ik ben daarbij ook geconfronteerd met mijn eigen misvattingen.
Hoe bedoel je?
Ik had het idee dat die verteltradities in West-Afrika nog sterk aanwezig waren. Dat ze vanzelfsprekend werden doorgegeven van generatie op generatie. Maar ik ontdekte dat veel aan het veranderen is. In stedelijke contexten zijn bepaalde tradities al sterk afgenomen, net zoals hier eigenlijk. Dat vond ik confronterend. Ik besefte dat het niet alleen iets is wat wij hier verliezen, maar dat het overal onder druk staat.
Daarom breng jij die verhalen naar hier?
Het gaat voor mij over bewaren wat waardevol is. Amadou Hampâté Bâ en ik, we zijn allebei afstammelingen van de Peul. Ik herken iets van mezelf in Amadou. De liefde voor het vertellen. Ik leef hier, maar draag ook een andere geschiedenis met mij mee. Beide werelden samenbrengen vind ik prikkelend. Vooral ook omdat de Peul geen echte verhalenvertellers zijn, zij zijn vooral handelaars. Het zijn de griots die de verhalen vertellen.
Wat zijn griots precies?
De griots zijn een bevolkingsgroep die de culturele geschiedenis bewaren en doorvertellen. Je zou kunnen zeggen dat zij de hoeders van het collectieve geheugen zijn. Traditioneel word je geboren in een griotfamilie. Van jongs af aan leer je verhalen, muziek, geschiedenis en rituelen. Die kennis wordt van generatie op generatie doorgegeven.
Zo bewaren griots de familiegeschiedenissen. Ze vertellen verhalen over koningen en helden, begeleiden ceremonies en bespelen instrumenten zoals de kora, de fluit of de balafoon. Ze zorgen ervoor dat de gemeenschap haar verleden niet vergeet.
Dus zij zijn een soort levende encyclopedie?
Zij bewaren de kennis, dragen die over en verbinden generaties met elkaar. Dat doen ze vanuit verschillende rollen. Ze zijn muzikant, historicus, verteller, dichter en entertainer samen. Bij belangrijke momenten in het leven – geboortes, huwelijken, feesten – brengen ze mensen samen, zoals ook wij daar vaak muzikanten voor uitnodigen.
Maar de traditie van de griots verandert. Velen zijn zo bekend geworden dat ze naar het buitenland trokken. Daar kunnen ze veel geld verdienen. Alle grote Malinese artiesten zijn griots: Salif Keita, Oumou Sangaré, Fatoumata Diawara, Sidiki Diabaté, Ali Farka Toure…
Die zijn wereldbekend, maar toch staat deze traditie onder druk?
Ja. Muziek en cultuur worden steeds meer manieren om een inkomen te verwerven, ook op het internationaal toneel. Daardoor verschuift de focus van het doorgeven van diep verankerde tradities naar overleven. Bovendien worden hun verhalen en muziek ook beïnvloed door andere muziekstijlen die ze overal in de wereld tegenkomen.
Daarnaast is de samenleving erg veranderd. Jongeren hebben andere ambities dan vroeger. Ze groeien op in een geglobaliseerde wereld en willen vaak andere wegen inslaan dan hun ouders. Vandaag is er internet en sociale media, terwijl de orale tradities ontstonden in een heel andere wereld.
Merkte je die evolutie tijdens je onderzoek?
In Senegal vertelde iemand mij dat hij als kind voortdurend verhalen hoorde van zijn grootouders. Die verhalen maakten deel uit van het dagelijkse leven. Maar toen hij met zijn eigen kinderen bij zijn ouders op bezoek ging, besefte hij dat die traditie zo goed als verdwenen was. Op één generatie tijd. Dat vond ik heel treffend. Verhalen vertellen vraagt tijd. Luisteren vraagt tijd. En precies dat staat vandaag onder druk. Niemand heeft tijd.
Misschien doen we dit vandaag op een andere manier. We gaan op café en delen daar verhalen met onze vrienden.
Het is toch anders. Hier spreken we gericht af met vrienden om elkaar te zien, precies met die of die persoon. Maar in Mali bijvoorbeeld kom je elkaar spontaan tegen op straat en neem je de tijd voor elkaar. Mensen zetten stoelen buiten, praten, luisteren, vertellen verhalen. Het hoort echt bij het dagelijks leven. Er is meer ruimte voor onverwachte ontmoetingen en het simpelweg samen zijn.
Hoe leidde je onderzoek tot deze voorstelling?
Mijn uitgangspunt was: hoe breng ik de West-Afrikaanse en West-Europese manieren van vertellen samen? In Senegal sprak ik met een theaterdirecteur die zich verbaasde over sommige vormen van westers theater. Hij begreep niet hoe iemand twee uur op een stoel een monoloog kon geven — zonder muziek, zonder humor, zonder interactie. Voor hem waren dat essentiële elementen van theater. Dat zette me aan het denken. Het deed me beseffen hoe cultureel bepaald onze ideeën over theater zijn.
Wat heb je daarvan meegenomen naar Amadou?
Eerst en vooral dat ik zelf geen waardeoordeel wilde vellen. Ik wilde onderzoeken hoe twee verschillende verteltradities elkaar kunnen ontmoeten, zonder de ene beter of slechter te vinden dan de andere. Daarom gebruikte ik als fundamenten van Amadou de drie essentiële elementen in West-Afrikaanse vertelvormen: interactie met het publiek, humor en muziek. Meer niet.
Wat is de rol van de muziek?
Het woord primeert, maar de muziek helpt om werelden op te roepen. Omdat we nauwelijks decor gebruiken, creëren de instrumenten mee de sfeer en de verbeelding. Ze zijn daarom best wel prominent: een kora, een balafoon, een fluit, piano en gitaar. Ze symboliseren beide werelden en ondersteunen het verhaal zonder het echt over te nemen.
Jullie hebben bewust gekozen voor weinig decor.
Dat was een belangrijke artistieke keuze. We hebben lang gediscussieerd over rekwisieten en scenografie. Uiteindelijk hebben we beslist om zoveel mogelijk bij de kracht van het vertellen te blijven. Dus geen rekwisieten of andere visuele hulpstukken. Zuiver teksttheater, de beelden worden gedragen door de woorden.
Dat is best spannend, want we leven in een heel visuele cultuur. Zeker kinderen zijn gewend om voortdurend beelden te krijgen. Precies daarom wilde ik onderzoeken wat er gebeurt als je vooral vertrouwt op woorden, muziek en verbeelding.
Hoe reageert een jong publiek daarop?
Verrassend goed! Kinderen hebben vaak een enorme verbeeldingskracht. Als je hen de ruimte geeft, vullen ze zelf beelden in. Dat is ook de reden waarom ik tegelijk verteller én personage ben. Ik wissel voortdurend tussen die rollen. Daardoor kunnen kinderen zich identificeren met het meisje, maar blijven ze ook bewust van het feit dat er een verhaal wordt verteld.
Het publiek zit ook heel dicht bij de speler en muzikanten.
Dat idee is geïnspireerd op de West-Afrikaanse ‘gren’: een plek waar mensen samenkomen om verhalen uit te wisselen. Het is geen gebouw of een vaste locatie, maar eerder een manier van samen zijn. Dat gevoel wilden we ook creëren: iedereen deelt dezelfde ruimte, in plaats van een klassieke opstelling met een verhoogd podium en een zaal die daarnaar kijkt.
Wat hoop je dat mensen meenemen na afloop?
Dat ze opnieuw zin krijgen om verhalen te vertellen. Ik hoop ook dat mensen beseffen hoe waardevol het is om samen te zitten en naar elkaar te luisteren. We leven in een tijd waarin alles sneller moet. Misschien is het net belangrijk om af en toe te vertragen. Om een deur dicht te trekken, een telefoon weg te leggen en gewoon samen iets te beleven.
Heeft deze voorstelling jou persoonlijk veranderd?
Ze heeft vooral bevestigd wat ik al voelde. Ik geloof al lang in de kracht van verhalen. Maar door dit traject ben ik me nog bewuster geworden van hoe kwetsbaar dat erfgoed is. Ik heb ook geleerd dat je niet mag veronderstellen dat tradities vanzelf blijven bestaan. Ze blijven alleen leven als mensen ze blijven doorgeven.
Misschien is dat uiteindelijk wat ik het meest heb meegenomen uit dit project: verhalen verdwijnen als we ze niet vertellen. En daarom moeten we ze blijven delen.
