Vorig seizoen gooide DE HOE hoge ogen met DE SITCOM: monumentaal theater over een handvol ploeterende mensen, vluchtend voor zichzelf. Nu keert het collectief terug met DE SITCOMEBACK. Hoe kijken de makers naar dit tweeluik? En hoe maak je iets nieuws na zo’n radicaal stuk? We vroegen het aan makers Wannes Gyselinck, Peter Van den Eede en Greg Timmermans.
Hoe zou je DE SITCOM beschrijven voor mensen die het stuk hebben gemist?
Wannes: In de voorstelling nemen we een sitcom van vier afleveringen op, live op scène. De acteurs, die allen een tragisch leven leiden, moeten datzelfde leven nu spelen voor de camera, maar dan als grap. DE SITCOM is dus een pijnlijke tragedie vermomd als vrolijke sitcom. We spelen op een luchtige sitcom-toon, maar achter die vrolijkheid dalen de personages steeds dieper af in hun pijn.
Peter: Het tragische is de voorwaarde voor het komische. Bij pure komedie blijf je aan het oppervlak, en ga je alle diepere pijn wegmasseren. Maar ons lukt het niet om grappig te zijn als er geen pijn in zit. Wij hebben daarom nooit echte komedies gemaakt. Als er bij onze stukken wordt gelachen, is dat via de onvermijdelijke omweg van de tragiek.
Wannes: We hebben in het begin nog wel geprobeerd luchtige sitcom-scènes te maken, maar dat werkte niet. Dat is onze humor niet. Pas toen we er ook pijn in staken, werd het grappig, op een wrange manier. Je moet de grap negeren, waardoor ze grappig wordt.
Het is een stuk over lacherigheid, maar net daardoor schuurt het. Want DE SITCOM gaat over het leven, en dat is niet altijd om mee te lachen.
Wannes: Aan de basis ligt de typische oppervlakkigheid van sitcoms. In een sitcom probeer je je leven per definitie geestig te maken, terwijl het leven nooit licht en oppervlakkig is. Er zit ook altijd iets diepers in, maar wat dat precies is, kunnen we veel moeilijker vatten. De worsteling tussen die lichtheid en die ongrijpbare diepgang is onze inhoud.
Peter: Iets zwaars kan licht worden door de manier waarop je die brengt. Kijk naar de vertellingen van Tsjechov: zwaarmoedige stukken, maar licht verteld. De uitdaging is de juiste balans te bewaken. Je mag de voorstelling niet te licht houden want dan blijft er niets hangen. Maar als je het te zwaar maakt, wordt het deprimerend en grijpt het niemand meer aan.
Greg: Door dat continue spelen met contrasten haalt elke toeschouwer er iets anders uit. Sommigen zeggen na de voorstelling: ik heb enorm gelachen. Anderen komen lijkbleek terug omdat ze het pijnlijk herkenbaar en dus triest vonden. Sommige mensen zijn ontroerd, anderen vinden het gênant. Iedereen vult het in op een andere manier. Dat maakt het heel boeiend.
Er zijn zoveel verhaallijnen, contrasten en lagen door elkaar. Bijna te veel om het stuk nog te snappen.
Wannes: Wij snappen het ook zelf niet volledig. Je kan een productie minutieus in elkaar puzzelen, zoals de radertjes van een Zwitserse klok...
...maar bij ons moet het werk die controle net overstijgen, zodat het stuk aan onszelf ontglipt. Zeker omdat we onze producties samen maken, als collectief. Ze zijn niet het product van één creatief brein, maar van de combinatie van verschillende krachten die op elkaar inwerken. Zo weet niemand exact wat het precieze resultaat is.
Peter: Dat onderscheidt ons ook van het pure vakmanschap. Als je een object maakt zoals een stoel, is het een afgewerkt product. Maar onze kunst gaat om een onafgewerkt product. Ons gezelschap is DE HOE: Het Onaf Ensemble. We willen heel de tijd onaf zijn, waardoor er een soort van oneindigheid in zit. Net dat onaffe houdt ons in beweging. Want als iets helemaal áf is, dan is het gewoon nuttig en functioneel — maar is het geen kunst die intrigeert.
Hoe maak je zo’n stuk dat fundamenteel onaf is?
Wannes: Zoekend in het duister. We hebben meer dan een jaar intensief gewerkt aan DE SITCOM, en dat is uitzonderlijk lang voor een stuk.
Greg: We startten met het idee een sitcom te maken waarin acteurs hun eigen leven spelen. Daaruit kwamen veel losse scènes, en Wannes en Willem begonnen die aaneen te schrijven. Plots kregen we het idee: we maken tegelijk ook een making-of.
Een blik achter de schermen hoe acteurs met elkaar omgaan, wanneer de camera’s niet draaien. Die extra beschouwende laag maakte het meteen veel interessanter. En dan kwam later nog een making-of van die making-of.
Wannes: Het is dus niet één puzzel: het zijn vier puzzels op elkaar. Al die lagen zijn hoe langer hoe meer door elkaar beginnen lopen. Dat bleek sterker dan onszelf, maar ook heel productief: die verwevenheid maakt het stuk net zo boeiend en humoristisch. Want de making-of-scènes bleken veel grappiger dan de platte sitcom-scènes zelf. Zo groeide het stuk.
Peter: Het werd een echt kluwen, met massaal veel materiaal. Op een bepaald moment hadden we zelfs zoveel scènes geschreven en herschreven dat ik in die enorme stapel papieren de juiste tekst niet meer terugvond, zodat ik die maar moest herschrijven met wat ik er nog van wist.
Jullie spelen in jullie voorstellingen vaak jezelf. Hoe waarheidsgetrouw zijn de personages op het podium?
Greg: We halen veel inspiratie uit onszelf. We nemen enkele typische trekjes van onszelf onder de loep en vergroten die uit op het podium. Maar we stoppen er ook heel wat fictieve zaken in, het is een constante mix van fictie en realiteit. Je weet als publiek niet wat wél en niet waar is.
Wannes: We nemen het risico om écht dicht bij onszelf te gaan. Zo is er een scène waarin Ans en ik een echtelijke crisis uitvechten. We zijn ook in het echt een koppel. Onze relatie staat natuurlijk niet op springen, maar we hebben zoals elk koppel wel al spanningen meegemaakt, dus we kunnen dat ook spelen. Al wordt het dan plots heel persoonlijk. Ook al beginnen veel scènes als grap, je komt snel dicht in de buurt van jezelf. Het zou ook te veilig zijn als je dat niet doet. Dat maakt het stuk interessanter.
DE SITCOM is monumentaal theater. Ik kan me inbeelden dat de première heel spannend moet zijn geweest.
Wannes: Een van de spannendste uit mijn artistieke loopbaan. We zijn een relatief klein gezelschap dat op dat moment echt heel groots uitpakte, in complexiteit en techniciteit. Het was erop of eronder.
Greg: Wat het extra spannend maakte: normaal doen we eerst een paar generale repetities om alles te testen. Maar deze keer was de première de eerste volledige doorloop. Want altijd liep er wel iets mis. De camera stond niet aan terwijl we iets filmden, een andere stond niet juist ingesteld, de klank zat niet goed ... Het is technisch een bijzonder complex stuk.
Wannes: We hebben wel het geluk dat we een waanzinnig goeie technische ploeg hebben. Onze hoofdtechnicus filmt en monteert tegelijkertijd, live op de planken. Ook onze technici staan mee op het podium om alles in goede banen te leiden. Ze dragen gelukkig allemaal een oortje, waardoor we ontzettend veel kunnen oplossen als er iets misgaat.
Greg: We hebben hierdoor ook echt problemen opgelost. We maakten al mee dat er plots geen beeld was, of een lamp was niet gebracht, of een zendertje werkte niet. Zij gaven dit via hun oortjes door en losten het op, zonder dat iemand in de zaal er iets van merkte. Of het publiek dacht dat het deel uitmaakte van de voorstelling. Want de technici staan mee op het podium en lijken dus te acteren, maar ze doen eigenlijk gewoon hun werk.
Heel wat scènes haalden de voorstelling niet. Dus jullie dachten: we maken een vervolg waarin we die kunnen recycleren — DE SITCOMEBACK.
Greg: Was dat maar waar! We hebben verschrikkelijk veel materiaal moeten schrappen voor DE SITCOM. En daar zaten enorm goede scènes bij...
...maar die pasten niet meer in de voorstelling, die op zich al tweeënhalf uur duurde. We kunnen die ook niet gebruiken voor DE SITCOMEBACK die we nu maken: we zitten op een heel ander spoor.
Wannes: Het initiële plan was om een tweeluik te maken. Twee keer drie sitcom-afleveringen met een cliffhanger bij aflevering drie. Maar het stuk is zo exponentieel beginnen groeien, in alle richtingen, met ook een dramatische climax. We voelden dat we niet veel verder konden gaan. We kunnen het stuk ook niet verbeteren door er iets nieuws aan te hangen.
Peter: Dus moesten we voor DE SITCOMEBACK iets nieuws vinden: een nieuwe invalshoek, een ander concept. Iets radicaal anders. Waarin toch nog voldoende continuïteit blijft.
Waarin zit dat nieuwe?
Wannes: We zitten nog volop in het productieproces, dus we zijn er zelf nog niet volledig uit. Wel hebben we een idee van waar het naartoe kan gaan. DE SITCOM ging over het verbeelden van ons leven, maar dan leuker. We probeerden dichter bij onszelf te komen, hoewel dat onmogelijk bleek. Maar nu denken we erover na om die gedachte om te keren. Wat als de personages niet dichter bij zichzelf komen, maar net verder verwijderd raken van wie ze zijn?
Peter: In het vorige stuk omarmden we de lichtheid en oppervlakkigheid om te komen tot onszelf. Daarin gingen we tot in het extreme door. Maar wat als je de bodem van die oppervlakkigheid hebt bereikt? Hoe ga je dan verder? En hoever kan je té ver gaan met comedy? Wat staat er dan allemaal op het spel?
Vandaag zijn we groter geworden. Die dromen van vroeger, kunnen we nu ook écht waarmaken.Peter Van den Eede
Een comeback houdt altijd risico’s in. Jullie hebben de lat best hoog gelegd.
Peter: Dat is niet de eerste keer. We hebben ons die vraag al vaker gesteld na een productie die veel succes kende. Wat komt er daarna? Je weet dat je altijd wel ergens uitkomt. We maken al lang theater, in ons collectief komt bijzonder veel expertise samen: van de KOE en van Hof van Eede. Die creativiteit is gelukkig nog lang niet opgebruikt.
Greg: De gebundelde krachten verklaren wellicht ook het succes. We waren als gezelschappen al goed bevriend met elkaar. Hof van Eede had een specifieke stijl, en de KOE ook. Ik vind het fijn als ik mensen nu hoor zeggen dat ze in DE HOE het beste van Hof van Eede én van de KOE in één stuk zien samenkomen.
Wannes: Je voelt in DE SITCOM hoe die fusie tot zijn volle wasdom is gekomen. Apart hadden we zoiets monumentaals nooit kunnen maken. Het was als groep zoeken naar hoe iedere maker zijn of haar talent het best kon inzetten. Het resultaat dat er nu staat, is het product van het volledige collectief. Dus we blijven dit doen. We trekken elkaar uit onze baan, dagen elkaar voortdurend uit. Dat zorgt dat je niet in herhaling valt.
Peter: Vroeger keken we met jaloezie toe hoe theatermakers als Ivo Van Hove of Guy Cassiers live op scène met de camera werkten. Ik droomde er altijd van om daar ook mee aan de slag te gaan: dat zou iets heel anders worden. Vandaag zijn we groter geworden. Die dromen van vroeger, kunnen we nu ook écht waarmaken.
tekst: Cédric Raskin | Parlevink
DE HOE